Είμαστε το αποτέλεσμα των επιλογών μας ή των αιτιών μας;

Στις 29 Οκτωβρίου 1945 ο εκκεντρικός Γάλλος φιλόσοφος Ζαν-Πολ-Σαρτρ έδινε στη γεμάτη ασφυκτικά αίθουσα Maison des Centraux, υπό την αιγίδα του Club Maintenant, την διάσημη διάλεξη «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», κατά τη διάρκεια της οποίας έθετε τα θεμέλια του υπαρξισμού και διατύπωνε τις βασικές φιλοσοφικές του θέσεις.

Γράφει η Μαρία Ψύλλου στην naftemporiki.gr

Το Παρίσι είχε μόλις ελευθερωθεί από τους Ναζί και ήταν μία εποχή πνευματικής ζύμωσης. Ερωτήσεις σχετικές με τη φιλοσοφία και την ηθική, δεν ήταν μόνο αναζητήσεις ακαδημαϊκής φύσης αλλά και σκέψεις που απασχολούσαν το ευρύτερο κοινό, σε μία εποχή που όλοι επανεξέταζαν τις θεμελιώδεις αρχές της κοινωνίας. Κάτι που οι Γάλλοι εξακολουθούν να κάνουν κατά καιρούς, από ότι είδαμε στα πρόσφατα πολιτικά δρώμενα στην Γαλλία.

Στην μεταπολεμική τότε αναζήτηση, το ενδιαφέρον του κοινού ήταν τεράστιο, καθιστώντας τον Σαρτρ ένα από τα πνευματικά είδωλα της εποχής. Ο στόχος του τελευταίου ήταν να υπερασπιστεί τον υπαρξισμό απέναντι σε αυτούς που τον κατηγορούσαν για αστική απαισιοδοξία και ηθικό σχετικισμό. Μην ξεχνάμε ότι ο πόλεμος είχε αφήσει πολλά θύματα και κυρίως την εντύπωση του ακατανόητου.

Όταν λοιπόν το 1945 ο Σαρτρ δήλωνε ότι ο άνθρωπος πρώτα έρχεται στον κόσμο και έπειτα ορίζει ποιος είναι μέσα από τις πράξεις του, χωρίς να διαθέτει προκαθορισμένη φύση ή σχέδιο, κατά την γνωστή φράση «Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας» και ότι κατά συνέπεια «είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», τονίζοντας δε ότι κάθε ατομική επιλογή δεσμεύει όλη την ανθρωπότητα, έθετε όχι μόνο τα θεμέλια του υπαρξισμού αλλά έδινε στην κοινωνία πάλι το δικαίωμα της ελεύθερης βούλησης και έθετε το θέμα της ανάληψης ευθυνών για τις πράξεις και τα αποτελέσματά τους.

Το ηθικό δίλημμα

Για να εδραιώσει μάλιστα την θεωρία του, παρουσίασε στην διάρκεια της διάλεξης του το ηθικό δίλημμα ενός μαθητή του, που έπρεπε να διαλέξει αν θα καταγεί στον στρατό για να πολεμήσει τους Ναζί ή αν θα παραμείνει στο σπίτι για να φροντίσει την άρρωστη μητέρα του. Ο μαθητής του αυτός ήταν ένας νεαρός Γάλλος, που ζήτησε την συμβουλή του καθηγητή του, Σαρτρ, στην εποχή που η Γαλλία ήταν κάτω από την γερμανική κατοχή.

Ο πατέρας του είχε εγκαταλείψει την οικογένεια και έτεινε να συνεργαστεί με τους κατακτητές και ο μεγαλύτερος αδελφός του είχε σκοτωθεί στη γερμανική επίθεση του 1940. Έτσι ο νεαρός μαθητής του Σαρτρ ήταν η μοναδική παρηγοριά και στήριγμα της μητέρας του, η οποία ζούσε μέσα στην θλίψη και φτώχεια. Βασανισμένος από δύο αντικρουόμενες, αλλά εξίσου ισχυρές ηθικές υποχρεώσεις, αναζήτησε τη συμβουλή του καθηγητή του.

Να φύγει για την Αγγλία και να ενταχθεί στις Ελεύθερες Γαλλικές Δυνάμεις ώστε να πολεμήσει ενάντια στους κατακτητές για να βοηθήσει στην απελευθέρωση της πατρίδας του και ταυτόχρονα να πάρει εκδίκηση για το χαμό του αδελφού του, κάτι που θα είχε ένα ευρύτερο κοινωνικό σκοπό, του οποίου όμως το αποτέλεσμα ήταν αβέβαιο, γιατί θα μπορούσε να χαθεί στα μετόπισθεν χωρίς να ασκήσει ουσιαστική επίδραση στην πορεία του πολέμου;

Ή να μείνει στο Παρίσι και να φροντίσει την μητέρα του, αποδεικνύοντας έτσι την αγάπη του για εκείνη, κάτι που φαινόταν χειροπιαστό και σίγουρο, αφού θα την βοηθούσε να επιβιώσει, αλλά που θα τον υποχρέωνε να θυσιάσει το χρέος του προς την πατρίδα του και να αφήσει τους συμπατριώτες του μόνους τους στον αγώνα ενάντια στους Ναζί;

Ο μαθητής ήλπιζε ότι ο Σαρτρ θα του έδινε μία συγκεκριμένη συμβουλή, καθοδηγώντας τον αντικειμενικά στο τι πρέπει να κάνει. Αντί για αυτό, ο Σαρτρ του εξήγησε ότι κανένα ηθικό σύστημα δεν μπορεί να δώσει μία λύση στο πρόβλημα του. Αν μείνει με την μητέρα του, θυσιάζει τους συμπολεμιστές του, αν φύγει, θυσιάζει την μητέρα του. Κανένα προκαθορισμένο σημάδι δεν μπορεί να του δείξει ποιο είναι το σωστό.

«Είσαι ελεύθερος, διέλεξε – δηλαδή επινόησε», του είπε ο Σαρτρ, υπογραμμίζοντας έτσι την θεωρία του ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος» και ότι μόνο μέσα από την τελική του πράξη, ο μαθητής του θα όριζε ο ίδιος τι είχε μεγαλύτερη αξία για εκείνον, ακόμα και αν σε τελική ανάλυση μέσω της απόφασης του, δεν θα ανακάλυπτε ποτέ ποιο θα ήταν το σωστό.

Η ελευθερία και εμείς

«Η ελευθερία μας δεν εξουσιάζεται από κανέναν άλλο παρά από εμάς και για αυτό επιδέχεται τόσο τον έπαινο όσο και την επίκριση» είχε πει κάποτε ο Επίκουρος. Δύσκολο το βάρος της ελευθερίας, κυρίως όταν η ζωή μας καλεί να πάρουμε δύσκολες αποφάσεις, όπως ο μαθητής του Σαρτρ. Αυτό το βάρος ένιωθε και ο Χανς, όταν προς το τέλος του καλοκαιριού ήρθε και με βρήκε. Ήταν μία απόφαση που έπρεπε ήδη να είχε πάρει πριν τελειώσει το καλοκαίρι, αλλά την ανέβαλε διαρκώς, νομίζοντας ότι κάποια στιγμή θα νιώσει τι θα έπρεπε να κάνει.

Όταν πέρασε το κατώφλι του γραφείου μου, ο κόμπος είχε φτάσει στο χτένι και έπρεπε μέχρι το τέλος του μήνα να δώσει μία απάντηση. Ή να μην δώσει καμμία απάντηση, επιλέγοντας έτσι να μην επιλέξει, κάτι που θα ήταν επίσης μία επιλογή, γιατί όταν αποφασίζω, να μην απαφασίσω, είναι και αυτό μία απόφαση. Δυσκολεύτηκε στην αρχή να καταλάβει το νόημα αυτής της επιλογής, όταν επιλέγει, να μην επιλέξει.

Το παράδειγμα του Χανς

Ο Χανς ήταν ένας ταλαντούχος προγραμματιστής, έχοντας σπουδάσει στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Βιέννης και δούλευε εδώ και κάποια χρόνια σε μία δημόσια υπηρεσία της Πόλης της Βιέννης. Παντρεμένος με μία επίσης δημόσια υπάλληλο, είχε τρία παιδιά και ζούσε μία ήσυχη αλλά βαρετή ζωή, σε ένα καλό προάστιο της πόλης. Όταν λοιπόν του δόθηκε η ευκαιρία να κάνει κάτι καινούργιο, κάτι που πάντα ονειρευόταν, αλλά ποτέ δεν τόλμησε, η καρδιά του φτερούγισε και αισθάνθηκε σαν να ήταν τρελλά ερωτευμένος.

Ένας παλιός του συμμαθητής, έχοντας κληνορομήσει κάποια χρήματα από τους γονείς του, είχε ανοίξει ένα γραφείο στην Νέα Υόρκη και έψαχνε «σπουδαία μυαλά» για να επανδρώσει την εταιρεία του. Όταν λοιπόν συνάντησε τυχαία τον Χανς, σε ένα καλοκαιρινό πάρτυ, του πρότεινε να τον ακολουθήσει στην Νέα Υόρκη και να δουλέψει μαζί του, κάτι που επιθυμούσε ο Χανς από τα μαθητικά του χρόνια.

«Μια φορά, ισούται με καμία»

Μεγαλωμένος σε μία δυσλειτουργική οικογένεια με μία μητέρα που πάντα του έλεγε ότι «δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς» και έναν πατέρα που πάντα είχε καλές προθέσεις, αλλά ποτέ δεν τις μετέτρεπε, σε συγκεκριμένες πράξεις, είχε ασπαστεί την φιλοσοφία του «ανάγκα και θεοί πείθονται». Ζούσε έτσι μέσα σε ένα πλέγμα από διαρκείς ανάγκες, η εξυπηρέτηση των οποίων είχε δεσμεύσει για πάντα την ελευθερία της βούλησης του και τον είχε υποτάξει σε αμέτρητες εξαρτήσεις.

Η τυχαία συνάντηση με τον παλιό του συμμαθητή έπεσε σαν «κεραυνός εν αιθρία» και τον ξύπνησε από έναν αιώνιο λήθαργο. Τώρα έπρεπε να σκεφτεί και να αποφασίσει ανάμεσα σε μία ζωή που νόμιζε ότι ήθελε και σε αυτή τη ζωή που πραγματικά λαχταρούσε. Σαν τον μαθητή του Σαρτρ έθεσε από τις πρώτες συναντήσεις το δίλημμα του και αναζητούσε «οδηγίες προς ναυτιλομένους».

Να μείνει στην Βιέννη συνεχίζοντας να δουλεύει σε μία δημόσια υπηρεσία που δεν τον αντιπροσώπευε καθόλου αλλά του παρείχε ένα κοινωνικό στάτους και μία σίγουρη δουλειά; Ή να δοκιμάσει την τύχη του στην Νέα Υόρκη ακολουθώντας το όνειρο του και υλοποιώντας τα σχέδια του σαν ένας πρωτοποριακός προγραμματιστής, κάτι που ήταν αβέβαιο αλλά και συναρπαστικό;

Η αγωνία που ένιωθε νομίζοντας ότι έπρεπε να επιλέξει, ήταν και η απόδειξη μίας καινούργιας προσωπικής ελευθερίας, ελευθερίας που τα τελευταία χρόνια είχε σχεδόν ξεχάσει. Η αναζήτηση και μόνο μίας απόφασης τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι ο ίδιος ήταν η πήγη της νοηματοδότησης της ζωής του και ότι επωμιζόταν την καθολική ευθύνη για τις επιλογές του όπως και τις πράξεις του.

Σε μία από τις τελευταίες συναντήσεις μας τον ρώτησα τι χρειαζόταν ακόμα για να αποφασίσει. Η απάντηση του ήταν καταλυτική: «Θα ήθελα να ήξερα την συνέχεια της κάθε ιστορίας»! Αυτό μου θύμισε, τα λόγια του Μίλαν Κούντερα, σε ένα από τα αριστουργήματα της μοντέρνας λογοτεχνίας, το μυθιστόρημα του «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι»:

«Δεν μπορεί κανείς ποτέ να ξέρει αυτό που πρέπει να θέλει, γιατί έχουμε μόνο μία ζωή και δεν μπορούμε ούτε να την συγκρίνουμε με προηγούμενες ζωές, ούτε να την επανορθώσουμε σε ζωές επερχόμενες».

Κατά συνέπεια δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε ποια απόφαση είναι η σωστή, εφόσον η ζωή μας συμβαίνει μόνο μία φορά. «Einmal ist keinmal» (μία φορά ισούται με καμία), είπε ο Χανς και ένιωσε την αβάσταχτη ελαφρότητα του ύπαρξης του.

*Ψυχολόγος και σύμβουλος επιχειρήσεων στην Βιέννη

Κάντε το πρώτο σχόλιο

Υποβολή απάντησης

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.


*